Door nader te kijken naar non-verbale communicatie, zie je dingen die je anders niet ziet. Dingen die de lijsttrekkers zelf liever verborgen houden: onzekerheden en intenties. Daarom de vraag: hoe gedragen de lijsttrekkers zich non-verbaal? En wat is er veranderd ten opzichte van eerdere debatten?

Lees meer »

Het NOS lijsttrekkersdebat werd neergezet als een strijd om de zwevende kiezer. Maar feitelijk was het voor de lijsttrekkers minstens zo belangrijk dit debat aan te grijpen om hun eigen achterban naar de stembus te krijgen. Om de kiezer het gevoel te geven dat elke stem telt. En dat de kiezer daadwerkelijke invloed heeft op de toekomst van het land.

Wat dat betreft deed Job Cohen goede zaken tijdens het NOS lijsttrekkersdebat. Hij benadrukte het belang van deze verkiezingen door te waarschuwen voor een mogelijke tweedeling van de samenleving. Deze verkiezingen, zo sprak hij, gaan over “de richting van het land”. En wil de kiezer een progressieve coalitie, dan is het volgens Cohen cruciaal dat de PvdA de grootste partij wordt. Daarmee spoorde hij niet alleen zijn eigen achterban aan om beslist naar de stembus te gaan, maar zou hij ook wel eens twijfelende kiezers het argument gegeven kunnen hebben om in het stemhokje uiteindelijk toch voor zijn partij te kiezen.

Lees meer »

Het EénVandaag-debat belooft het spannendste debat te worden in de verkiezingsstrijd tot nu toe. Zal het gat tussen de VVD en de PvdA nog kleiner worden? Aan het EénVandaag-debat vanavond doen zes lijsttrekkers mee: Mark Rutte, Job Cohen, Jan Peter Balkenende, Femke Halsema, Emile Roemer en Geert Wilders. Wat mogen we van ze verwachten?

Lees meer »

Sommige lijsttrekkers houden hun katheder angstvallig vast. Anderen hangen er aan vast alsof het de toog is in hun favoriete kroeg. De non-verbale presentatie zegt veel over de manier waarop lijsttrekkers in het debat zitten. Een beschrijving per spreker.

Emile Roemer

Roemer heeft het vermogen de mensen te laten smelten. Dat zit hem natuurlijk in die guitige lach. Maar ook zijn ogen lachen en spreken, als één van de weinige overigens! Zijn gezichtsspieren zijn goed ontwikkeld en hij werkt er ook mee. Hij kijkt recht en oprecht in de camera, waardoor je als kijker je ook persoonlijk voelt aangesproken. Het kan ook in het postuur zitten: vollere mensen komen minder bedreigend over. Zijn articulatie is niet heel sterk, waardoor je meer naar de persoon kijkt dan luistert naar wat hij zegt. Tot slot was hij de enige die gebruik maakte van ‘de kracht van de stilte’. Tijdens de vragenronde bij Mariëlle Tweebeeke antwoordde hij met een brede lach en stilte; onzekerder kun je een gesprekspartner op dat moment niet maken. Om dan te antwoorden met een rake grap is niet alleen een kunde, maar zorgt er gelijk voor dat het onderwerp in één klap wordt afgesloten. De stilte heeft gewonnen!

Mark Rutte

De meest opvallende beweging van Rutte in dit debat was het nee-schudden. Iets anders dat opviel waren ineens de snuifjes en slis-geluidjes na een aantal zinnen. Deze zeggen grofweg hetzelfde als “…dus! …”, een uiting die het voorgaande vaak ontkracht. Veel beter was zijn lagere stemhoogte en spreektempo, waardoor hij nog meer rust en standvastigheid uitstraalde. Ondanks dat hij moest knokken voor behoud was hij minder drammerig, toonde hij zich comfortabel in zijn verhaal en kwam hij zeer geconcentreerd over.

Job Cohen

Cohen begon al direct met een aanvallende rechte, revancherende houding. Zijn ogen sloten zich langzaam, iets wat geruststellend werkt. Zijn handen hield hij consequent in een ‘ok-teken’ (duim-op-wijsvinger), alleen bij de vragen van Mariëlle Tweebeeke stond hij af en toe even met zijn voeten te wippen. Het verried zijn onzekerheid. Cohen stond duidelijk op scherp en had al zijn energie nodig om zich goed te concentreren.

Geert Wilders

Het begint een beetje een patroon van hem te worden om bozig, vurig en scherp in het begin van een debat te zijn, waarna hij de touwtjes wat laat vieren en zijn menselijke kant laat zien door humor en ontspanning. In lichaamstaal is dat te zien door een koude kille blik die later in schalkse lachjes verandert. Tijdens zijn stand-ups was hij opvallend rustig, ook in zijn handgebaren. Het duidt erop dat hij zich goed voelt zodra hij de totale aandacht heeft. Er is alleen één ding. Steeds nadat Wilders een statement heeft gemaakt gaat zijn tong die langs zijn tanden terwijl hij zijn lippen gesloten tuit. Het kan natuurlijk gewoon een tic zijn, maar in de vakliteratuur wordt het in dezelfde categorie geplaatst als het duimzuigen bij kinderen en bij volwassenen het aan de mond zetten van een vinger, aan een sigaret zuigen of op kauwgom kauwen. Vaak wordt het gebaar verklaard vanuit een innerlijke behoefte aan bevestiging.

Femke Halsema

Vooral met haar oogopslag toont Halsema een ogenschijnlijk oprecht gevoel van zorg en bezorgdheid in haar speeches. Tijdens het debat houden haar heen-en-weer flitsende ogen haar collega’s scherp in de gaten. Dit continu kijken zou een zoek naar bevestiging of reactie kunnen zijn en onzekerheid verraden. Tijdens haar spreken zet ze regelmatig haar kaken op slot, waardoor ze snedig overkomt. Door haar korte ademhaling kan ze gehaast overkomen, met als gevolg opgezwollen aderen in de nek. Dit geeft een gespannen indruk.

Jan Peter Balkenende

Ook Balkenende leek scherper en geconcentreerder dan bij het Premiersdebat. Zijn stem is rustig en laag. Hij heeft een hele duidelijke articulatie en een mooie intonatie. Ook zijn voeten staan in een keurige ‘recht onder de heupen’-positie, wat zijn woorden kracht geeft. Het viel op dat Balkende veel knippert met zijn ogen. Zes tot acht keer per minuut is normaal: de ogen zijn dan slechts een tiende van een seconde gesloten. Mensen die onder druk staan, gaan in hogere frequentie knipperen. Het verschijnsel komt voor bij hen die bewust anderen willen misleiden of uit een gevoel voor superioriteit. De afgemeten houding maken de CDA-leider iets te politiek correct en hij komt daarmee nog steeds wat betweterig over. Zodra hij (in beeld) uit zijn comfortzone wordt gehaald wordt hij ietwat onhandig.

André Rouvoet

Rouvoet stond er minder strak dan bij Kamerdebatten. Sterker nog: hij wist de weinige emotie in de haast onveranderlijke onderste helft van zijn gezicht regelmatig te relativeren met gortdroge humor. Het is waarom we hem zijn doordringende gelaatsuitdrukking wel weer vergeven. De afwisseling zorgde voor een ontspannen indruk. Toch leidden zijn drukbewegende wenkbrauwen te veel af van zijn boodschap. Door zijn handen steeds samen te knijpen, lijkt Rouvoet moeite te hebben met momenten waarop zijn gesprekspartner onvoldoende meebeweegt. Deze laatste twee elementen missen het moreel leiderschap dat Rouvoet verbaal uitspreekt.

Alexander Pechtold

Pechtold droeg een lichtpaarse stropdas, en een glanzende ook nog! Wellicht dat hij daarmee een bepaald signaal wilde afgeven, maar de indruk was flets. Hoe dan ook: hij stond strak in het pak. Iets te strak, waardoor hij in het begin nogal opgeknoopt en verkrampt overkwam. Je zou hem het liefst door elkaar willen schudden om de joviale Pechtold terug te krijgen. Het lastige van Pechtold is dat hij het ene moment Kennedy-achtige ‘puppy-dog eyes’ heeft en als hij zich boos maakt al met opengesperde ogen overkomt alsof hij van autocue leest. De emotie is daarmee niet eenvoudig te peilen, waardoor je het vuur in zijn betoog mist. Mede door de ongereguleerde ademhaling en intonatie blijft Pechtolds boodschap niet hangen. Het geforceerde staan het persoonlijke in de weg. Ik zou tegen hem willen zeggen: Pechtold, gooi je haar los!

Overzichtelijkheid is een belangrijk criterium voor de kwaliteit van een debat. Wat dat betreft was het gisteravond georganiseerde Carré-debat een absolute winst ten opzichte van de eerdere verkiezingsdebatten. Toch is het de vraag of de zaken waar kiezers hun mening bij verkiezingen op baseren voldoende aan de orde zijn gekomen. Dat lag vooral – maar niet uitsluitend – aan de gedrevenheid van de uitgenodigde debaters.

De organiserende partijen RTL, BNR en Elsevier hebben duidelijk veel aandacht besteed aan de opzet van het debat. Zo was er een beperking van spreektijd, concrete thematiek en goed geleide interactie. Het gevolg? De lijsttrekkers spraken in tegenstelling tot eerdere debatten zelden echt door elkaar heen. Door het scherpe format heeft het debat aan overzicht gewonnen. Iedere politicus kreeg voldoende tijd om zijn of haar standpunt duidelijk te maken. Dat dát niet altijd lukte is geen verwijt aan de organisatie. Want niet iedere politicus bleek goed in staat de betogen van respectievelijk 45 en 30 seconden ten volle benutten.

Wél valt het format aan te rekenen dat met zoveel persoonlijke spreektijd een flink deel van de avond niet is opgegaan aan debat, maar aan monoloog en interview. Met een dikke twintig minuten monoloog en in totaal bijna veertig minuten één-op-één interview tijdens een programma van effectief anderhalf uur, was de mate van interactie — waarin het verschil tussen de partijen écht duidelijk moest worden — vrij beperkt. Door elke spreker uit te nodigen het woord tot de kiezer te richten, stonden de openingsbetogen regelmatig ver van de stelling waarover het debat had moeten gaan. De omschakeling van een betoog aan de kiezer naar een debat met de opponenten bleek ook moeizaam voor de deelnemers. Het bevorderde niet de mate en kwaliteit van interactie.

Gebrek aan duidelijkheid

Ook boden de betogen niet de duidelijkheid van het eigen standpunt die nodig is als uitgangspunt voor een inhoudelijk debat. Zo hield Mark Rutte een betoog dat leidde tot een standpunt over fusies in de zorg, waarna hij vrolijk debatteerde over de hoogte van de individuele zorgbijdrage. Femke Halsema maakte een emotioneel appèl aan de Nederlander om meer bij te dragen aan zorg voor gehandicapten en ouderen, om vervolgens verrassend te beweren dat men niet méér hoefde te betalen. En Geert Wilders moest tot twee keer toe worden gevraagd niet uit te wijden over zijn vaste thema’s maar zich dichter bij de stelling te houden.

Verrassend genoeg en mede door de kordate wijze waarop Nieman de interactie begeleidde, had het debat zelf niet heel erg veel te leiden onder dit gebrek. De sprekers richtten zich in de interactieve ronde met graagte tegen de anderen. Vooral om hen aan te spreken en aan te vallen op onduidelijkheid, onzekerheid of in ogen van de aanvaller onjuiste conclusies. Dit bleek ook weer de makke van dit debat. Ondanks dat de aanvallen zoals bij eerdere debatten géén kanonnade aan interrupties waren, bleven ze een hoofdrol spelen in de vier korte debatten. Of het nu kwam door tijdstekort of door de competenties van de sprekers: aan een inhoudelijk debat met argumenten voor de kiezer om zelf een afweging te maken tussen de verschillen in partijen of lijsttrekkers, kwam men niet toe. Aanvallen waren gedetailleerd (Pechtold: “we hebben het over 50 euro!”, Balkenende citeert uit verkiezingsprogramma’s), kende weinig lijn (meermaals: “maar hoe denkt u over…”) en leken los te staan van de thematiek (“breekpunt”).

Voor of tegen

Van verrassende waarde bleek de verplichting van de organisatie om na het houden van een openingsbetoog met een rode of groene lamp een stem voor of tegen de stelling uit te brengen. Dit leidde niet tot een extra aanmoediging in het debat, maar gaf na een soms onduidelijk betoog wel aan wáár een politieke partij voor kiest.

Een compliment is er zeker voor de tijdsbewaking en aankondiging van de sprekersvolgorde door debatleider Nieman. Nieman begreep duidelijk dat een van zijn taken was het debat overzichtelijk te laten verlopen. Het was beter geweest om bij betogen de klok zichtbaar voor de sprekers (maar onzichtbaar voor de kijker) mee te laten lopen, zoals bij debatten in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk het geval is. De belangrijkste kwaliteit van de gesprekleider was zonder meer de manier waarop hij de spreektijd verdeelde. Meermaals liet hij sprekers bij directe aanvallen op hun persoon niet direct spreken, maar verlegde hij eerst het woord. Mede hierdoor, samen met het tijdsformat en het gebrek aan ruimte voor interactie werd het gehakketak en het gewelles-nietus voorkomen. Toch valt op te merken dat de journalist en interviewer Nieman zijn rol van inhoudelijk begeleider met meer moeite wist te vinden. Zijn toelichtende vragen waren gericht op de spreker en verlegden onvoldoende het woord terug in het debat.

Mariëlle Tweebeeke

Een laatste woord is voor de één-op-één interviews gehouden door RTL -nieuwslezer Mariëlle Tweebeeke. De afwisseling was verfrissend, hoewel ze ten koste ging van interactie tussen de lijsttrekkers. Tweebeeke vervulde haar rol met verve, beet vast en liet zich met twee uitzonderingen (Balkenende’s “u kijkt zo lief” en Roemer’s charmeoffensief) niet afleiden van haar taak een lijsttrekker te confronteren – en zelfs bij die incidenten pakte ze haar rol snel weer op. De vragen leken wel van wisselend niveau doordat de ene lijsttrekker met uitsluitend inhoudelijke vragen werd geconfronteerd (Rutte met zijn positie over de hypotheekrenteaftrek en Roemer met zijn werkgelegenheidspolitiek) en de ander met suggestieve, haast normatieve vragen (de vraag “waar heeft u het verloren?” aan Pechtold). Daarbij was het format sterker uit de verf gekomen wanneer er ook een inhoudelijke relatie was geweest tussen de vraag en het te voeren debat met de anderen.

Per saldo heeft de kijker een prettig uitgevoerd en onderhoudend debat gezien. Dat eerste is een compliment, dat laatste een lofuiting met een ondertoon. Kiezers kunnen zich de vraag stellen of datgene waar zij hun mening voor de verkiezing op baseren voldoende in dit de debat aan de orde zijn gekomen. De bijdragen bleven weinig concreet, de aanvallen te gedetailleerd en de interactie te verstrooid. En dat is niet alleen een opmerking aan het adres van de organisatie of de gespreksleiding, maar zeker ook aan het adres van de optredende politici.

Emile Roemer was de grootste verrassing van het Carré-debat. De SP-leider debatteerde charmant en had nauwelijks aanvallen nodig om zijn eigen boodschap krachtig neer te zetten. Voor de overige lijsttrekkers draaide het debat uit op een herhaling van zetten.
Lees meer »

Het eerste debat tussen de lijsttrekkers op Radio 1 werd volgens de debatexperts van Debatrix gedomineerd door Mark Rutte. Hij maakte het zijn directe tegenstanders lastig door genadeloos te hameren op de bezuinigingen en hen vaak hard aan te vallen. Cohen en Balkenende bleven overeind maar zijn beschadigd. De grote verrassingen in dit debat waren André Rouvoet en Marianne Thieme.

Lees meer »

Het Radio 1 debat is het eerste verkiezingsdebat waar de lijsttrekkers elkaar treffen in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Daarmee is het de eerste kans om te zien welke strategieën de lijsttrekkers zullen volgen. Niet alleen voor de kiezers, ook voor de lijsttrekkers. Daarmee is de uitkomst van het debat onvoorspelbaar en waarschijnlijk toonzettend voor de rest van de verkiezingsstrijd.

Waar moeten we op letten tijdens het debat?

Lees meer »

Femke Halsema wordt veel uitgenodigd bij televisieprogramma’s om politieke gebeurtenissen van commentaar te voorzien. Ze praat daar rustig en in zorgvuldig geformuleerde volzinnen. Zelden verandert ze van spreektempo of geeft ze blijk van emotie. Nooit spreekt ze een onvertogen woord. Met haar kenmerkende, wat afstandelijke stijl – glimlachend maar met de kaken stijfjes op elkaar – veroordeelt ze dikwijls zaken waar ze zich aan ergert in de politiek, zoals populisme en oneigenlijke argumenten.

Het politieke spel lijkt Halsema vanaf de zijlijn te analyseren. Meer nog dan als politiek leider, profileert ze zichzelf als politiek analist.

Lees meer »

Hoe kan je het draagvlak voor je voorstel vergroten zonder de inhoud van het voorstel te wijzigen?

Door alleen al de juiste terminologie te kiezen, kan je het draagvlak vergroten. Selecteer woorden die voor jouw doelgroep een positieve lading hebben. Spreek bijvoorbeeld niet over saneren, maar over revitaliseren van het bedrijf.

Lees meer »

De Algemene Politieke Beschouwingen vormen een vermakelijk schouwspel, al zijn het verloop en de uitkomst doorgaans even voorspelbaar als bij een willekeurig showproces. Ook dit jaar waren het vooral de partijen op de flanken – de PVV en SP – die opvielen.

Is het eenvoudiger scoren vanaf de vleugels, of richten de middenpartijen zich op het verkeerde doel? Was het wel mogelijk voor ze om met een genuanceerd standpunt het grote publiek voor zich te winnen?

Lees meer »

Wie de terminologie bepaalt in een discussie, vergadering of debat, krijgt vaak gelijk. Immers: terminologie bepaalt beeldvorming, en beeldvorming bepaalt draagvlak. Het zijn met name politici die zich toeleggen op het zogenoemde framen van beleid. Dat blijkt wel uit een willekeurige greep uit de terminologie die vorig jaar tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen de revue passeerde. Er werd niet gesproken van een heffingskorting voor niet-werkende partners, maar van een ‘aanrechtsubsidie’ (Femke Halsema) en een ‘moederbelasting’ (Wouter Bos). Gratis kinderopvang werd weggezet als de invoering van een ‘staatscrèche’ (Maxime Verhagen).

Lees meer »

„Ik heb een broertje dood aan populisme”, zei Femke Halsema vorige week tijdens een debat over collectief geluk. Debatten wil ze puur op inhoud voeren. En daartoe haalt ze veelvuldig procedures, cijfers en statistieken aan („op bladzijde 167 van de Macro Economische Verkenning staat dat er in 2002 6,6 miljoen banen in Nederland waren”). Door deze debattechniek verliest Halsema het verhaal achter de cijfers wel eens uit het oog. „Als het wegvallen van de huurtoeslag wordt meegenomen”, constateerde ze tijdens de Algemene Beschouwingen, „dan komen mensen met alleen een AOW negatief uit.” Lees meer »